Cmentarz Prawosławny Ul. Wolska 138/140

Cmentarz prawosławny – po części zlokalizowany na terenach byłej Reduty Wolskiej – powstał na mocy ukazu carskiego z 1834 r., który znosił istniejącą w tym miejscu parafię rzymsko−katolicką przy Kościele św. Wawrzyńca i zmieniał ją na cerkiew p.w. Matki Boskiej Włodzimierskiej.

Nekropolia została poświęcona w 1838 r., a w sierpniu 1841 r. nastąpiło jej uroczyste otwarcie. Od 1842 r. zaczęło obowiązywać zarządzenie nakazujące wyznawcom prawosławia grzebanie zmarłych na pierwszym samodzielnym cmentarzu (do tej pory wierni chowani byli na Powązkach lub na cmentarzu ewangelicko−augsburskim).

Nekropolia podzielona została na 4 kwatery – zgodnie z pozycją społeczną zmarłych. W I, przy cerkwii, chowani byli wyżsi dygnitarze cywilni, generałowie i ich rodziny, oficerowie sztabowi, duchowni, ludzie odznaczeni krzyżem św. Jerzego. W II niżsi oficerowie, urzędnicy, bogaci kupcy.

W III żołnierze i mieszczanie, a w IV ubodzy oraz zmarli w przytułkach. Z upływem czasu teren powiększono do 5−ciu kwater, modyfikacji musiały też ulec kryteria hierarchiczne. W 1903 r. na terenie cmentarza wzniesiono cerkiew p.w. św. Jana Klimaka. Gdy wybuchła I wojna światowa (1915), duchowni prawosławni opuścili Warszawę zabierając całą dokumentację cerkiewno−cmentarną, która później zaginęła w Rosji.

W 1916 r. katolicy przejęli kościół św. Wawrzyńca. W roku 1921 odgrodzili część cmentarza prawosławnego. Ekshumacji zmarłych i przeniesienia nagrobków z 50−ciu mogił przy kościele katolickim, m.in. grobu i zwłok prezydenta Warszawy Sokratesa Starynkiewicza, dokonano w 1932 r. Cmentarz nie doznał poważniejszych strat we wrześniu 1939 r. A w czasie Powstania Warszawskiego stacjonowały tu niemieckie oddziały. Na terenie cmentarza miały miejsce masowe egzekucje ludności cywilnej Woli.

Obok cerkwii rozstrzelano 60 osób, spalono 1500 ciał okolicznych mieszkańców. 5 sierpnia 1944 r. Niemcy zamordowali tu około 100 dzieci i personelu z pobliskiego prawosławnego sierocińca. Po odbudowie nekropolii ze zniszczeń wojennych jej północna część udostępniona została na pochówki katolickie.

Ponadto na cmentarzu spoczęli: Gruzini, Ukraińcy, Tatarzy, Cyganie, żołnierze ukraińskiej armii atamana Petlury, starowiercy, Ormianie, oraz żołnierze Armii Czerwonej polegli w czasie II wojny światowej, a także robotnicy, którzy wznosili budynek Pałacu Kultury i Nauki.

Obecnie cmentarz zajmuje obszar ok. 18 ha. W 1965 r. wpisany został do rejestru zabytków. Na nagrobkach, oprócz cyrylicy, można znaleźć napisy w ozdobnej głagolicy (najstarszy alfabet słowiański, służący do zapisywania języka staro−cerkiewno−słowiańskiego). Nekropolia co prawda nie dorównuje popularnością Powązkom, ale również ma swój niepowtarzalny klimat i przyciąga tajemniczością.

Dużo tu mogił z typowymi orientalnymi zdobieniami, a także oryginalnych grobowców zwieńczonych cerkiewnymi kopułami. Na uwagę zasługują epitafia (Przechodniu, nie pysznij się i nie gardź naszymi prochami, albowiem my jesteśmy w domu a ty tylko gościem naszym…).

Od kilku lat w Dzień Wszystkich Świętych na tutejszym cmentarzu odbywa się wspólna ekumeniczna procesja prawosławnych i katolików. Poprzedza ją nabożeństwo – w intencji wszystkich spoczywających tam zmarłych – odprawiane przez kapłanów obu obrządków. Na cmentarzu prawosławnym pochowani zostali m.in.: zmarli z rodziny Gudzowatych, ks. prof. Jerzy Klinger (teolog prawosławny), Rudolf Kwiek (król Cyganów), Siergiej Muchanow (prezes Dyrekcji Warszawskich Teatrów Rządowych), gen. Alksandr Puzyrewski (historyk wojskowości), Sokrates Starynkiewicz (prezydent Warszawy).

DS
Materiały źródłowe:
1. K. Mórawski, „Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich”, Warszawa, Wydaw. PTTK „Kraj”, 1989.
2. P. Paszkiewicz, M. Sandowicz, „Cmentarz prawosławny w Warszawie”, Warszawa 1992.