Cmentarz Powstańców Warszawy Ul. Wolska 174/176.

Cmentarz założony został 25 listopada 1945 r. Jest największą nekropolią Powstania Warszawskiego. Zaprojektowali go Alina Scholtz (aranżacja zieleni) i Romuald Gutt (projekt cmentarza). Zajmuje obszar ok. 1,5 ha. Kamienna tablica przy wejściu informuje, iż „Na cmentarzu pochowane są szczątki i prochy bohaterskiego ludu Warszawy, członków ruchu oporu i żołnierzy Wojska Polskiego, walczących o wyzwolenie stolicy z niewoli hitlerowskiej w latach 1939−1944−1945”.

W osobnych kwaterach spoczywają znani i nieznani żołnierze kampanii wrześniowej 1939 r., żołnierze Powstania 1944 r., żołnierze 1 Dywizji WP im. T. Kościuszki, polegli w trakcie walk o Warszawę w 1944 i 1945 r. W jednej z kwater złożone zostały prochy 6588 warszawskich Żydów rozstrzelanych przez okupanta w latach 1940−1943 na terenie boiska Skry przy ul. Okopowej.

Jednak przede wszystkim pochowani są tu masowo rozstrzeliwani mieszkańcy Woli. W 177 zbiorowych mogiłach spoczywa około 40.000 ofiar Powstania Warszawskiego (w większości niezidentyfikowanych), ekshumowanych z tymczasowych grobów z terenu całej Warszawy.

Pierwszych pochowań dokonano 30 listopada 1945 r. składając tu szczątki odnalezione podczas ekshumacji przy ul. Mokotowskiej 24/29. Ogromny pomnik mauzoleum mieści 12 ton prochów ludzi zabitych i spalonych w czasie Powstania.

W dniu 6 sierpnia 1946 r. na teren Cmentarza Powstańców Warszawy podążał wstrząsający kondukt pogrzebowy – otwarte wozy ciężarowe, otoczone milczącym tłumem warszawiaków, wiozły 117 wielkich trumien z 8646 kg prochów osób spalonych na ulicach i podwórkach Woli, na terenie byłego getta, w okolicy Pawiaka oraz w siedzibie gestapo w Al. Szucha.

Cmentarz Powstańców Warszawy nie jest ogrodzony, ma charakter parkowy. Koncepcja tej nekropolii jest skromna, prosta, wręcz ascetyczna. Szerokie aleje przegrodzone są pasami zieleni, na których usytuowano poszczególne kwatery i mogiły. W 1973 r. na terenie cmentarza stanął imponujący pomnik dłuta Gustawa Zemły, sławiący Poległych Niepokonanych.

U jego stop wmurowana została w bruk tablica z brązu z napisem „Tu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków poległych w latach 1939−1945 w walce o wolność Ojczyzny z hitlerowskim najeźdźcą”.

DS
Materiały źródłowe:
1. K. Mórawski „Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich”, Warszawa, Wydaw. PTTK „Kraj”, 1989.